علت برنگشتن فرمان خودرو بعد از چرخش

عوامل موثر عدم بازگشت فرمان پس از چرخش

حال که دانستیم سازوکار اصلی بازگشت خودکار فرمان چیست، به دلایلی می‌پردازیم که باعث می‌شوند فرمان خودرو پس از پیچاندن به حالت اولیه بازنگردد. عوامل متعددی می‌توانند در این مشکل دخیل باشند که از وضعیت تایرها گرفته تا تنظیم نبودن زوایای چرخ‌ها و خرابی اجزای سیستم فرمان و تعلیق را شامل می‌شوند. در ادامه هر یک از این موارد را به تفصیل بررسی می‌کنیم.

فشار و وضعیت تایرها

وضعیت لاستیک‌های خودرو نقش مهمی در رفتار فرمان دارد. اولین و ساده‌ترین عاملی که می‌تواند باعث برنگشتن فرمان شود، نامناسب بودن فشار باد تایرها یا فرسودگی و ساییدگی نامتقارن لاستیک‌ها است. اگر باد چرخ‌ها کمتر یا بیشتر از میزان استاندارد باشد، ناحیه تماس لاستیک با زمین تغییر کرده و ممکن است مقاومت غلتشی چرخ در یک سمت بیشتر شود. به عنوان مثال، کم بودن باد تایرهای جلو می‌تواند منجر به افزایش اصطکاک آنها با زمین شود و بازگشت چرخ به حالت مستقیم را کند یا ضعیف کند. همچنین ساییدگی غیریکنواخت در آج لاستیک‌ها (برای مثال وقتی یک تایر بیش از دیگری ساییده شده است) سبب می‌شود نیروهای وارد بر چرخ‌های جلو متعادل نباشند. در این حالت نیز هنگام رها کردن فرمان، یک چرخ نسبت به دیگری نیروی بازگشت کمتری تولید می‌کند و فرمان تمایل به برگشت کامل نخواهد داشت.

نکته دیگر یکسان نبودن نوع یا سایز لاستیک‌های جلو است. اگر دو لاستیک جلو با یکدیگر متفاوت باشند (از نظر طرح آج، اندازه یا میزان سایش)، رفتار آن‌ها در پیچ‌ها متفاوت خواهد بود و ممکن است یکی از چرخ‌ها مانع بازگشت آزادانه فرمان شود. بنابراین همواره توصیه می‌شود فشار باد تمامی تایرها به طور منظم بازبینی و تنظیم گردد و لاستیک‌های جلو از نظر سایز و میزان سایش با هم متوازن باشند. این یک راهکار ساده اما بسیار مؤثر در جلوگیری از ایجاد مشکل عدم برگشت فرمان است.

تنظیم نبودن میزان فرمان (زوایای چرخ‌های جلو)

یکی از مهم‌ترین عوامل فنی که مستقیماً بر برگشت‌پذیری فرمان خودرو اثر می‌گذارد، تنظیم صحیح زوایای هندسی چرخ‌های جلو یا همان میزان فرمان است. میزان فرمان شامل چند پارامتر اصلی است که مهم‌ترین آن‌ها زاویه کستر و زاویه کمبر و تو (Toe) می‌باشند. همان‌طور که توضیح داده شد، زاویه کستر نقش تعیین‌کننده‌ای در خاصیت خودبازگشت فرمان دارد. اگر این زاویه از حد استاندارد خارج شود، مثلاً بر اثر تصادف یا ضربه شدید دچار تغییر شود، فرمان خودرو میل طبیعی خود برای برگشت به وضعیت مستقیم را از دست می‌دهد.

زاویه کمبر (خمیدگی عمودی چرخ) و زاویه تو-این/تو-اوت (Toe) نیز اگر نادرست تنظیم شده باشند می‌توانند تعادل نیروهای وارد بر چرخ‌ها را برهم بزنند. برای نمونه، Toe بیش از حد (باز یا بسته بودن بیش از حد چرخ‌های جلو) ممکن است باعث کشیده شدن خودرو به یک سمت و جلوگیری از بازگشت آزاد فرمان شود. همچنین عدم تنظیم دقیق میزان فرمان پس از تعمیرات جلوبندی می‌تواند دلیل این مشکل باشد. بسیاری از رانندگان پس از تعویض قطعاتی نظیر سیبک‌ها یا کمک‌فنرها، تنظیم میزان فرمان را جدی نمی‌گیرند؛ در حالی که کوچکترین انحراف در زوایای چرخ‌ها می‌تواند رفتار فرمان را تحت تاثیر قرار دهد.

تنظیم نبودن زوایای چرخ‌های جلو (کستر، کمبر یا تو) یکی از عوامل اصلی بروز مشکل عدم برگشت فرمان است. بنابراین هرگاه با چنین مشکلی مواجه شدید، ابتدا میزان بودن فرمان خودرو را کنترل کنید. یک مکانیک متخصص با دستگاه میزان فرمان لیزری می‌تواند طی چند دقیقه وضعیت این زوایا را بررسی کند و در صورت انحراف، آن‌ها را به مقدار استاندارد کارخانه تنظیم نماید. تجربه نشان داده است که در بسیاری از موارد، تنظیم مجدد میزان فرمان به‌طور کامل مشکل برنگشتن فرمان را برطرف کرده است.

خرابی جعبه‌فرمان یا سیستم هیدرولیک/برقی

اگر از سالم‌بودن تایرها و تنظیم بودن میزان فرمان اطمینان حاصل کردید اما همچنان فرمان خودرو به سختی به جای خود برمی‌گردد، گام بعدی بررسی سیستم جعبه‌فرمان و بخش کمکی آن (هیدرولیک یا برقی) است. جعبه‌فرمان وظیفه انتقال حرکت فرمان به چرخ‌ها را بر عهده دارد و هر گونه ایراد در آن می‌تواند باعث سفت شدن یا گیر کردن فرمان شود. برای مثال، در خودروهای مجهز به فرمان هیدرولیک، کمبود روغن هیدرولیک در پمپ یا وجود هوا در مدار هیدرولیک می‌تواند باعث سفتی فرمان و کاهش خاصیت بازگشت آن گردد. همچنین خرابی پمپ هیدرولیک یا شیر هیدرولیک ممکن است فشار لازم برای حرکت روان فرمان را فراهم نکند و راننده مجبور شود با زور بیشتری فرمان را به حالت مستقیم بازگرداند.

در خودروهای جدیدتر که از سیستم فرمان برقی (EPS) بهره می‌برند، خرابی موتور برقی یا سنسورهای گشتاور می‌تواند منجر به اختلال در کمک‌راننده شود. در این حالت نیز فرمان حالت سفت و بی‌جان پیدا می‌کند و بعد از پیچیدن به سختی به مرکز بازمی‌گردد. حتی عدم کالیبراسیون صحیح سیستم فرمان برقی پس از تعمیرات ممکن است چنین مشکلی ایجاد کند.

اما جدا از بخش کمکی (هیدرولیک یا برقی)، خود مکانیزم جعبه‌فرمان نیز باید بررسی شود. لقی گرفتن یا سفت شدن بیش از حد جعبه‌فرمان می‌تواند یکی از علل باشد. برای مثال، در جعبه‌فرمان‌های مکانیکی تنظیم نبودن صحیح پیچ تنظیم خلاصی (در steering boxهای قدیمی) یا خوردگی دنده‌ها ممکن است حرکت آزاد فرمان را محدود کند. اگر جعبه‌فرمان به درستی تنظیم نشده باشد یا دچار فرسودگی داخلی شده باشد، می‌تواند بازگشت فرمان را مختل کند. در چنین شرایطی لازم است جعبه‌فرمان توسط یک متخصص باز شده و تنظیم یا تعمیر گردد. خوشبختانه، مراکزی نظیر ایران فرمان به‌طور تخصصی در زمینه تعمیر جعبه‌فرمان‌های هیدرولیک و برقی فعالیت دارند و می‌توانند این قطعه حیاتی را با ضمانت تعمیر کنند.

خرابی سیبک‌ها، مفصل‌ها و اجزای جلوبندی

بخش عمده‌ای از نرمی و انعطاف سیستم فرمان به سلامت مفصل‌های متحرک آن بستگی دارد. در جلوی خودرو چندین سیبک (مفصل گوی و کاسه‌ای) وجود دارد که اجازه حرکت چرخ‌ها در جهت‌های مختلف را می‌دهند؛ از جمله سیبک فرمان (متصل‌کننده جعبه‌فرمان به چرخ‌ها) و سیبک‌های تعلیق (متصل‌کننده طبق‌ها به چرخ‌ها). اگر هر یک از این مفصل‌ها دچار مشکل شوند، ممکن است حرکت فرمان گیر کند یا به سختی انجام شود. یکی از نشانه‌های خرابی سیبک‌ها عدم برگشت فرمان به حالت اولیه پس از پیچیدن است. در واقع، وقتی یک سیبک مثلاً به دلیل خشک‌شدن گریس داخلی یا زنگ‌زدگی و شکستگی، خوب عمل نکند، هنگام چرخش فرمان به جای آنکه مفصل به نرمی گردش کند دچار اصطکاک زیاد می‌شود. این اصطکاک مثل یک ترمز در برابر بازگشت فرمان عمل می‌کند و فرمان را در وضعیت چرخیده نگه می‌دارد. راننده در چنین مواقعی احساس می‌کند فرمان سفت شده یا «برمی‌گردد ولی خیلی کند»، و باید با نیروی دست آن را صاف کند.

عوامل گوناگونی می‌تواند باعث خراب شدن سیبک‌ها و مفصل‌های فرمان شود. عبور مکرر از دست‌اندازهای شدید و چاله‌ها با سرعت بالا، وارد شدن ضربات محکم به چرخ‌ها (مثلاً در تصادفات یا برخور‌د با جدول)، پوسیدگی و زنگ‌زدگی در اثر نفوذ آب و رطوبت به مفصل‌ها، و حتی اشتباهات انسانی مانند چرخاندن فرمان تا انتها با فشار بیش از حد از جمله دلایل شایع آسیب دیدن سیبک‌ها هستند. به همین دلیل توصیه می‌شود جلوبندی خودرو به طور دوره‌ای بازبینی و سرویس شود. مکانیک ماهر می‌تواند با بازدید گردگیرهای لاستیکی سیبک‌ها، هرگونه پارگی یا نشتی گریس را تشخیص دهد. در صورت مشاهده خشکی یا لقی در سیبک‌ها، باید هرچه سریع‌تر اقدام به تعویض سیبک معیوب کرد. خوشبختانه قیمت سیبک در مقایسه با قطعات دیگر خیلی زیاد نیست و تعویض آن‌ها نیز کار پیچیده‌ای نیست؛ اما تاثیر آن بر عملکرد فرمان بسیار چشمگیر است. با تعویض یک سیبک فرسوده، بلافاصله نرمی فرمان و خاصیت برگشت‌پذیری آن به حالت عادی بازمی‌گردد.

علاوه بر سیبک‌ها، بوش‌ها و بلبرینگ‌های سیستم تعلیق نیز باید بررسی شوند. یکی از قطعات مهم در این زمینه بلبرینگ بالای کمک‌فنر (توپی سر کمک‌فنر) است که وظیفه‌اش امکان چرخش مجموعه کمک‌فنر و فنر خودرو هنگام دور زدن است. اگر این بلبرینگ که در بالای استرات قرار دارد خراب یا خشک شود، هنگام پیچیدن، فنر خودرو پیچ خورده و انرژی در آن ذخیره می‌شود. سپس این انرژی مانع برگشت آزادانه فرمان می‌گردد (این حالت در اصطلاح مکانیک‌ها برگشت فنری فرمان یا memory steer نامیده می‌شود). بنابراین خرابی بلبرینگ بالا یا هرزگرد کمک‌فنر نیز از عوامل عدم برگشت فرمان محسوب می‌شود. سفت شدن کلاهک کمک‌فنر و چهارشاخ فرمان (اتصال یونیورسال ستون فرمان) از جمله عواملی است که می‌تواند موجب سفت شدن غربیلک و برنگشتن صحیح فرمان شود. چهارشاخ فرمان نیز همان مفصل چرخان در ستون فرمان است که اگر خشک یا زنگ‌زده شود، ستون فرمان به نرمی نخواهد چرخید. همه این اجزا باید در صورت بروز مشکل بررسی و روان‌کاری یا تعویض شوند. در تعمیرگاه تخصصی فرمان، کارشناسان با تجربه با بررسی تمامی این قطعات (سیبک‌ها، بوش‌ها، بلبرینگ‌ها، اتصالات ستون فرمان) می‌توانند علت اصلی گیر کردن فرمان را شناسایی کرده و برطرف کنند.

آسیب‌های شاسی و تصادفات

گاهاً مشکل عدم بازگشت فرمان ریشه در ساختار کلی خودرو دارد. تاب برداشتن شاسی یا کج شدن قسمت‌های جلویی خودرو بر اثر تصادف می‌تواند هندسه تعلیق را به هم بزند. اگر شاسی خودرو یا نقاط اتصال تعلیق کمی تغییر شکل داده باشند، حتی با تنظیم مجدد زوایای چرخ‌ها ممکن است مشکل کاملاً حل نشود؛ زیرا نقطه مرجع هندسه خودرو دیگر در جای صحیح خود نیست. برای مثال، ضربه شدید به رینگ و لاستیک در یک تصادف می‌تواند باعث خم شدن سگدست یا طبق‌ها شود. چنین آسیبی اغلب زاویه کستر و کمبر را از محدوده مجاز خارج می‌کند و حتی با دستگاه میزان فرمان هم برطرف‌شدنی نیست تا زمانی که قطعه‌ی معیوب تعویض یا شاسی کشیده شود.

از این رو، اگر خودرو سابقه تصادف شدید در قسمت جلو دارد و پس از آن دچار مشکلاتی نظیر برنگشتن فرمان شده است، حتماً باید توسط کارشناس ماهر بازدید شاسی و نقاط اتصال تعلیق صورت گیرد. تعمیرات شاسی (شاسی‌کشی) یا تعویض قطعات معوج‌شده ممکن است لازم باشد تا همه چیز به وضعیت استاندارد برگردد. پس از انجام این تعمیرات سنگین، حتماً تنظیم مجدد فرمان انجام شود. در بسیاری موارد، تنها پس از اصلاح ساختار شاسی است که فرمان خودرو رفتار عادی خود را بازمی‌یابد.

تاثیر شیوه رانندگی و نگهداری بر بازگشت فرمان

علاوه بر عوامل فنی که ذکر شد، نحوه رانندگی و نگهداری خودرو نیز در درازمدت بر عملکرد سیستم فرمان تاثیرگذار است. رانندگی خشن، مانند بالا رفتن با سرعت از روی سرعت‌گیرها یا افتادن مکرر در دست‌اندازها، عمر مفید قطعات جلوبندی را کاهش می‌دهد. همان‌طور که گفته شد بسیاری از خرابی‌های سیستم فرمان (از جمله آسیب سیبک‌ها و به‌هم خوردن تنظیم فرمان) ناشی از ضربات و تنش‌های غیرضروری است. رانندگی صحیح و احتیاط در مواجهه با مسیرهای ناهموار، می‌تواند از وارد شدن صدمات جلوگیری کند. همچنین نگهداری دوره‌ای نقش بسزایی در پیشگیری دارد. تعویض به‌موقع روغن هیدرولیک فرمان (در خودروهای هیدرولیک)، بازدید دوره‌ای جلوبندی و میزان فرمان هر چند هزار کیلومتر یک‌بار، و توجه به هرگونه نشانه غیرعادی در فرمان (سفت شدن، صداهای غیرمعمول، کشیدن به یک سمت و غیره) جزو مواردی است که راننده باید در برنامه خود قرار دهد.

لازم به ذکر است که عدم رسیدگی و اهمال در برطرف کردن مشکلات فرمان می‌تواند تبعات ایمنی جدی داشته باشد. حتی اگر خودرو فعلاً قابل رانندگی باشد، مشکل برگشت نکردن فرمان نشان می‌دهد که یک جای کار ایراد دارد. ادامه رانندگی در این حالت ممکن است خرابی را تشدید کرده و به قطعات دیگر نیز آسیب برساند. برای مثال، سفت کار کردن فرمان می‌تواند باعث فرسودگی بیش از حد لاستیک‌ها یا حتی شکستگی در اجزای جلوبندی در بلندمدت شود. پس بهتر است قبل از اینکه یک ایراد کوچک تبدیل به مشکلی پرهزینه و خطرناک شود، به فکر چاره بود.